Yetişkin Kadınlarda Yas Süreci
Yas, insan yaşamının kaçınılmaz gerçeklerinden biridir. Sevilen bir insanın kaybı, bir ilişkinin sona ermesi, bir yaşam düzeninin değişmesi ya da bir rolün kaybedilmesi bireyin duygusal dünyasında derin etkiler oluşturur. Özellikle yetişkin kadınlar, yaşamları boyunca üstlendikleri sosyal, duygusal ve ailevi roller nedeniyle yas sürecini daha yoğun ve çok boyutlu yaşayabiliyor. Yas yalnızca bir kayba verilen duygusal tepki değildir aynı zamanda bireyin kimliğini, yaşamının anlamını, sosyal ilişkilerini ve geleceğe bakışını yeniden şekillendiren bir süreçtir. Bu nedenle yas süreci sadece psikolojik değil sosyal, kültürel ve biyolojik yönleri olan çok katmanlı bir olgudur diyebilir miyiz? Bence evet.
Toplumda yas denildiğinde çoğu zaman ölüm akla gelir oysa psikoloji alanında yapılan bilimsel çalışmalar, üzerinde çalışılan vak’alar yasın yalnızca ölümle sınırlı olmadığını göstermektedir. Birçok farklı kayıp yas sürecine neden olabilir.
Yetişkin kadınlarda sık görülen yas nedenleri şunlardır; eş kaybı, anne veya baba kaybı, boşanma, çocukların evden ayrılması, sağlık kaybı, ekonomik kayıplar, emeklilik, sosyal rol değişimi, taşınma ve yaşam düzeni değişikliği, hayallerin gerçekleşmemesi. Toplumumuzda sık görülen bir durumu örnek verebiliriz mesela. Yıllarca çocukları için yaşayan bir anne, çocukları evlendikten sonra kendisini yalnız ve boşlukta hissedebilir. Bu süreçte kişi bir kayıp yaşamıştır. Kaybedilen şey bir insan değil, bir roldür. Rolün kişinin benlik algısı ile toplumdaki kimlik algısına etkisi, varlık ile yokluk arasındaki keskin eşik gibidir. Rolleri görmezden gelmek veya küçük görmek aynı zamanda benliğimize, özgüvenimize, saygınlığımıza zarar veren bir tutumdur. Bu durum yasın sadece ölümle ilgili olmadığını açıkça göstermektedir.
Bilimsel araştırmalar yas sürecinin çeşitli aşamalar içerebileceğini göstermektedir. Elisabeth Kübler Ross tarafından ortaya konulan modelde yas süreci beş evre ile açıklanmıştır; İnkar, öfke, pazarlık, depresyon, kabullenme. Bu evreler her bireyde farklı şekilde yaşanabilir. Bazı kişiler bazı evreleri hiç yaşamayabilir. Bazı kişiler ise aynı evreye tekrar dönebilir. Bu nedenle yas sürecinin belirli bir sırası ve süresi yoktur. Bu noktada şu gerçeğe dikkat çekmek isterim; yas süreciyle ilgili iyi bir eğitim yeterli değildir, deneyim sahibi olması çok önemlidir başvurduğunuz uzmanın. Bu evreleri, süreçleri yorumlayabilmek mesleki beceri ve deneyim gerektirir. Mesela eşini kaybeden bir kadın, ilk günlerde "Bu gerçek olamaz" diyerek inkâr edebilir. Bir süre sonra "Neden ben?" diyerek öfke yaşayabilir. Daha sonra "Keşke doktora daha erken gitseydik" diyerek pazarlık evresine geçebilir. Bu süreçte yoğun üzüntü, yalnızlık ve umutsuzluk duyguları ortaya çıkabilir. Zamanla birey kaybın gerçekliğini kabul etmeye başlar ve kabullenme süreci gelişir.
Yas süreci sadece duygusal değildir, fiziksel etkiler de görülebilir. Araştırmalar yas yaşayan bireylerde şu belirtilerin sık görüldüğünü göstermektedir; uyku sorunları, iştah değişiklikleri, yorgunluk, konsantrasyon güçlüğü, baş ağrısı, bağışıklık sisteminde zayıflama. Yine eşini kaybeden kadın örneği üzerinden ilerleyecek olursak geceleri uyuyamadığını, sabahları kalkmakta zorlandığını ve günlük işlere odaklanamadığını ifade edebilir. Bu durum yas sürecinin doğal bir parçasıdır.
Kadınların yas sürecini daha yoğun yaşamasının çeşitli nedenleri vardır. Kadınlar genellikle aile içi ilişkilerin merkezinde yer alır. Bakım verme rolü çoğu zaman kadınlara aittir. Duygusal bağlar daha güçlü olabilir. Sosyal destek ağları genellikle ilişkiler üzerinden kurulur. Bu nedenle bir kayıp yaşandığında kadınlar sadece bir insanı değil aynı zamanda yaşam düzenlerini, günlük alışkanlıklarını ve sosyal ilişkilerini de kaybedebilir. Eşini kaybeden kadın örneğimizde kayıp sadece eş değildir. Aynı zamanda günlük sohbetlerin kaybı, ortak kararların kaybı, sosyal çevrenin değişmesi, ekonomik sorumlulukların artması. Bu durum yas sürecinin daha karmaşık hale gelmesine neden olur. Unutmamamız gereken önemli nokta; kayıp ile ilgili beklenti içindeysek, o kaybın gerçekleşeceği öngörülüyor olsa da ayan beyan ortada olsa da sürecin akışı; düşünce ile duygu arasındaki farkı net olarak yaşadığımız kıymetli olgulardan biridir yas süreci. Meslek nedeniyle birçok vak’a ile çalışmış olsam da başıma gelmesi apayrı bir deneyimdir. Aylardır ya da yıllardır emek verdiğiniz sürecin kayıpla sonlanması kesinlikle üstünde durulması gereken bir deneyimdir. Yas sürecinin kritiklerinin başında duyguyu bastırmamak gelir. Duygu erteleme veya önemsememe gibi bir tutum kesinlikle sergilenmemelidir. İçinden gelen duygu yok mu? Olması için zorlama, korkma elaleme ayıp olmaz, elalem ne der kaygısı yaşama. Öfke ya da hüzün mü yaşıyorsun kayıp nedeniyle? Duygunu en iyi şekilde ifade etme alışkanlığın ne ise onu kullanmaktan çekinme. Ne yapacağını bilemiyor musun? Hiç öyle kitabın ortasından konuşup, kolayına kaçıp uzmana görün demiyorum bir Psikolog olarak. Yakınında bilişsel ve duygusal farkındalığına güvendiğin biri varsa ondan destek almaya bak. Uzman sonraki iş. Makul tutum sergileyen, empati becerisi gelişmiş, samimi kişilerin varlığı süreç yönetiminde şifa kaynağıdır.Bilimsel çalışmalar sosyal desteğin yas sürecinde önemli bir iyileştirici faktör olduğunu göstermektedir. Aile, arkadaşlar ve sosyal çevre bireyin bu süreci daha sağlıklı atlatmasına yardımcı olabilir. Sosyal destek her zaman konuşmak anlamına gelmez. Bazen sadece yanında olmak bile yeterlidir. Birlikte çay içmek, kısa bir ziyaret yapmak, günlük işlerde destek olmak önemli katkı sağlar.
Toplumsal beklentiler de yas sürecini etkileyebilir. Özellikle kadınlardan güçlü olmaları, çocukları için ayakta kalmaları, kısa sürede toparlanmaları beklenebilir. Bu beklentiler yasın sağlıklı yaşanmasını zorlaştırabilir.Toplumda sık kullanılan bazı cümleler yas sürecini olumsuz etkileyebilir; “Güçlü olmalısın, artık toparlan, zaman her şeyin ilacı, başkalarının durumu daha kötü.” Bu tarz cümleler iyi niyetle söylense de yas yaşayan bireyin duygularını bastırmasına neden olabilir.
Manevi inançlar da yas sürecinde önemli bir rol oynayabilir. Birçok kişi kayıp sonrası dua etmek, sabır kavramına sığınmak ve hayatın anlamını yeniden düşünmek gibi süreçlerden geçer. Bu durum psikolojik dayanıklılığı artırabilir. Araştırmalar manevi destek alan bireylerin yas sürecini daha sağlıklı atlatabildiğini göstermektedir.
Yas süreci zamanla değişir. Acı tamamen ortadan kalkmayabilir ancak birey acıyla yaşamayı öğrenebilir. günlük rutinlere dönmek, sosyal ilişkileri sürdürmek, duyguları ifade etmek, anıları paylaşmak iyileşmeyi destekleyen faktörlerdir. Bazı durumlarda yas süreci daha zor ilerleyebilir. Uzun süreli umutsuzluk, günlük işlevsellik kaybı, sosyal izolasyon, yoğun suçluluk duyguları yaşamınızı olumsuz etkileyecek hale geldiyse profesyonel destek alabilirsiniz. Buradaki takvimde ilk 3-5 haftalık dönem yoğun belirtileri gözlemlediğimiz takvimdir ama süreç kişiden kişiye değişebilir. Kitabına uygun hareket bekleriz demek aldatıcı olur. Aynı ailenin iki kızı yani kardeşler arasında bile yas süreci çok farklı ilerleyebiliyor bu gayet normal bir durum. Bu ve benzeri durumlarda profesyonel destek almak zayıflık değil iyileşme sürecinin önemli bir adımıdır. Akıllı insan çözümü kaynağında arar, bunu unutmamak lazım. Bence.
Yas, sevginin doğal bir sonucudur. İnsan değer verdiği şeyi kaybettiğinde acı yaşar. Bu acı insan olmanın bir parçasıdır. Yas süreci zor olsa da birey zamanla kaybıyla yaşamayı öğrenir. Yas, sevilen kişiyi unutmak değildir; sevilen kişiyle kurulan bağı farklı bir şekilde sürdürmeyi öğrenmektir. Bu süreçte sabır, anlayış ve destek büyük önem taşır. Yas, hayatın kaçınılmaz bir gerçeğidir ancak doğru farkındalık, sosyal destek ve sağlıklı baş etme yöntemleri ile bu süreç daha anlamlı ve daha sağlıklı bir şekilde yaşanabilir.
Mustafa Said Mert
06.04.2026
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder